INKWIZYCJA HISZPAŃSKA

Część pierwsza
-
średniowieczna inkwizycja hiszpańska

Jak można o tym przeczytać w tekście poświęconym historii inkwizycji, instytucja ta powstała w średniowieczu jako środek do walki z herezjami, przede wszystkim katarów, ale także innych herezji ludowych. Heretycy ci, pomimo tradycyjnie katolickiego charakteru Aragonii (i pozostałych królestw z terenów współczesnej Hiszpanii) nigdy nie byli tam jednak ścigani z mocą porównywalną do tej prezentowanej przez trybunały południowej Francji czy północnych Włoch, bywali nawet przez ten kraj chronieni i doń uciekali aby uniknąć prześladowań. Znamiennym tego przykładem jest np. fakt, iż aragoński król Piotr II podczas krucjaty albigeńskiej stanął w obronie katarów, ginąc zresztą w bitwie z krzyżowcami Szymona de Montfort (1213). Inna sprawa, że było to powodowane w głównej mierze interesami politycznymi Aragończyków rywalizujących z królem francuskim o Langwedocję. Przychylne nastawienie królów aragońskich nie oznacza to jednak, że w Aragonii średniowiecznej herezji nie ścigano. W 1194 roku Alfons I zrównał herezję ze zbrodnią obrazy majestatu. Krok ten, wzorowany na ustawodawstwie cesarzy rzymskich, umożliwił współpracę w zakresie ścigania herezji między władzą świecką i duchowną. W latach 1232-32, na mocy edyktu króla Jakuba I i buli papieża Grzegorza IX w Aragonii rozpoczęły działalność trybunały inkwizycyjne (w Kastylii trybunały te powstały dopiero w drugiej połowie XIV wieku). Ich działalność przeciwko heretykom była jednak znikoma na tle trybunałów sąsiednich państw, na co zresztą skarżyli się przedstawiciele papiestwa. Zgodnie z ustawodawstwem królewskim celem inkwizycji w Aragonii nie miało być karanie heretyków, lecz ich nawracanie - i tak też to wyglądało. Inne też były problemy polityczne, przed którymi stawały Aragonia i Kastylia, miejsce heretyckich przeciwników zajmowali muzułmańscy Maurowie (rekonkwista), powszechne były też nastroje antyżydowskie.

Ze względu na sytuację polityczno-ekonomiczną na Półwyspie Iberyjskim przynajmniej od połowy średniowiecza istniały konflikty na gruncie przynależności religijno-narodowościowej. Wobec stale prowadzonej wojny z Maurami w miarę zrozumiale były nastroje antymuzułmańskie, powszechny był jednak także antysemityzm. Duża diaspora żydowska oskarżana była o świętokradztwa, rytualne zbrodnie, bogacenie się kosztem chrześcijan (lichwa), spiski itp. - tereny te nie były zresztą specjalnym wyjątkiem pod tym względem na tle Europy okresu krucjat. Fale prześladowań i pogromów nasiliły się zwłaszcza pod koniec XIV wieku (Sewilla 1391), a w ich wyniku duża ilość Żydów przyjęła chrześcijaństwo. Bycie nawróconym (converso) dawało przywileje polityczne i chroniło przed oskarżeniami, jednak po jakimś czasie wybuchły konflikty między starymi chrześcijanami, a marranos (nawróceni Żydzi). Marranos, w opinii starszych chrześcijan byli faworyzowani, bogatsi, wybierani na godniejsze stanowiska. Pojawiły się, wyolbrzymione, ale jednak oparte o kilka prawdziwych przypadków, oskarżenia o to, że ochrzczeni conversos potajemnie powracają do judaistycznych praktyk religijnych. I jakkolwiek sami judaiści w zasadzie nie podlegali jurysdykcji kościelnej, to osoby ochrzczone już jak najbardziej, a odejście od wiary chrześcijańskiej w ogóle traktowane było jak najcięższa herezja (na podobnej zasadzie inkwizycja zajmować się miała moryskami, tj. nawróconymi na chrześcijaństwo muzułmanami). Po rozruchach i powstaniu z 1449 roku na conversos skupia się nienawiść tłumów. To w celu ich zwalczania i oskarżania, na gruncie powszechnej histerii antyżydowskiej, powstała potrzeba utworzenia nowej i sprawnej instytucji, która zająć się miała tego typu sprawami. Zwłaszcza, że jednocześnie dobiegała końca rekonkwista a jednoczące się królestwa Aragonii i Kastylii potrzebowały sprawnego narzędzia działającego w całej Hiszpanii. Pod koniec XV wieku, kiedy kończyła się epoka średniowiecza, powstała Nowa Inkwizycja hiszpańska, organizacja od początku swego istnienia oderwana od zwierzchnictwa papieskiego i przeznaczona do wykonywania zadań politycznych królestwa.

Część druga
-
narodziny Nowej Inkwizycji i Torquemada

1 listopada 1478 roku, na prośbę królewskiej pary zjednoczonej Aragonii i Kastylii, papież Sykstus IV wydał bullę, w której zezwalał na utworzenie odrębnego trybunału inkwizycji hiszpańskiej. W jego skład miało wejść dwóch lub trzech biskupów albo innych duchownych godnych zaufania w wieku co najmniej czterdziestu lat, wybieranych przez władzę królewską. Osobom tym miały przysługiwać uprawnienia analogiczne do inkwizytorów papieskich. Pierwszych dwóch inkwizytorów (dominikanie Migiel de Murillo i Juan de San Martin) wybranych zostało we wrześniu 1480 roku i rozpoczęło swoją działalność w Sewilli. W styczniu 1481 roku wydali oni akt, nakazujący możnowładcom wydanie zbiegłych conversos i rozpoczęli ściganie. Wkrótce zawiązał się spisek, którego celem miało być zabicie inkwizytorów (brała w nim udział spora grupa duchownych), który jednak został odkryty. Pierwsze ofiary zostały spalone 6 lutego 1481 roku. W obliczu ogromnej ilości wyznanych i zadenuncjowanych herezji powstała potrzeba mianowania kolejnych inkwizytorów, co następowało począwszy do 1482 roku. Jeszcze tego samego roku papież protestował w bulli skierowanej do pary królewskiej przeciwko nadużyciom inkwizytorów. Na przełomie 1482 i 1483 roku mianowano jednak kolejnych inkwizytorów między innymi słynnego Tomasa de Torquemadę, wcześniejszego spowiednika królowej. Został on pierwszym Wielkim Inkwizytorem Kastylii, Aragonii, Leonu, Katalonii i Walencji, stając na czele Supremy (zwyczajowa nazwa Rady Najwyższej Świętej Inkwizycji). Powszechnie uważa się Torquemadę za symbol okrutnej inkwizycji. Prawda nie jest już tak oczywista, gdyż dominikanin ten nie był aż taki krwiożerczy, jak się go współcześnie przedstawia, szczególnie na tle innych inkwizytorów tego okresu. Zadaniem Torquemady było przede wszystkim wykorzenienie nadużyć popełnianych przez jego poprzedników - i trzeba przyznać, że poważnie zabrał się do tego od początku swojej działalności. Jakkolwiek inkwizycja pełniła już wtedy funkcje nie tyle religijne, co polityczne, służąc realizacji interesów władzy królewskiej (tak miało zresztą pozostać do końca działalności inkwizycji w Hiszpanii), to Torquemada starał się nadać jej odpowiednie rygory formalne. W 1484 roku wydał instrukcję zawierającą normy prawne regulujące działalność inkwizycji, decydując praktycznie o jej kształcie. Instrukcje te, zwane też Kodeksem Torquemady były precyzyjne i, co warto podkreślić, łagodniejsze od uprzednio obowiązujących zasad. [Treść Kodeksu Torquemady znajduje się w dziale download]. Działalność inkwizycji przyczyniła się też do wyeliminowania pogromów. Nie ulega jednak wątpliwości, że w okresie urzędowania Torquemady (1483-1498) skala działalności inkwizycji i prześladowań była bardzo duża. Rozpiętość szacunków w zakresie ofiar jest tutaj duża i trudno podać właściwą wersję, dla informacji przytoczę tutaj dane Guy i Jean Testas, którzy twierdzą, że liczba ta sięga dwóch tysięcy osób.

Już po śmierci Torquemady, inkwizycja, która do tej pory koncentrowała się praktycznie tylko na kwestiach żydowskich conversos, zwróciła się także przeciwko nawróconym Maurom. Po zdobyciu Kordoby (1492) i ostatecznym zakończeniu rekonkwisty, Maurowie zyskali wolność religijna, jednak już kilka lat później, z powodów politycznych, rozpoczęto akcję przymusowego nawracania na chrześcijaństwo. Po stłumieniu powstania z 1502 roku Izabela kastylijska wydała edykt, który dawał im (oraz Żydom) następujący wybór - chrzest albo wygnanie. Ci Maurowie, którzy postanowili zostać i przyjęli chrzest, nazywani byli moryskami (moriscos). Wkrótce powtórzyła się sytuacja, która wcześniej spowodowała powołanie Nowej Inkwizycji. Zarówno marranos, jak i moryskowie oskarżani byli o fałszywe nawrócenia i powrót do wcześniejszej wiary i ścigani byli przez inkwizycję. Przy akceptacji ludu i zgodnie z interesami władców, którzy przejmowali ich majątki.

Część trzecia
-
w przygotowaniu