Zarys historii inkwizycji

Początki Inkwizycji sięgają XII wieku. Właśnie pod koniec tego stulecia herezja katarów (albigensów) stała się dla Kościoła Rzymskiego na tyle groźna, iż postanowiono ścigać ich za pomocą specjalnych metod. Na soborze Laterańskim III (1179 rok) ogłoszona została krucjata przeciwko albigensom i zobligowano władzę świecką do karania heretyków konfiskatą majątków, a tych zatwardziałaych także przemocą. W 1184 roku, za papieża Lucjusza III, na soborze w Weronie opracowano dekret, który zobowiązał biskupów do prowadzenia śledztw przeciwko podejrzanym o herezję a lud świecki do denuncjonowania heretyków (Ad abolendam haeresim zwany także Kartą Inkwizycji). Powstała na tej podstawie "inkwizycja biskupia" nie była na tyle skuteczna, aby powstrzymać katarów. Kolejny krok wykonany został na synodzie w Awinionie, w roku 1209 (niektóra źródła podają rok 1200), kiedy to postanowiono utworzyć w zagrożonych herezją parafiach komisje świadków synodalnych, których zadaniem miało być denuncjonowanie heretyków i ich sprzymierzeńców biskupowi. W skład takiej komisji wchodził ksiądz i dwóch lub trzech świeckich o nienagannej opinii. Osoby duchowne przyłapane na herezji miały być zdeponowane z urzędu i zawieszone w czynnościach sakralnych, świeccy natomiast oddawani mieli być w ręce władzy świeckiej w celu ukarania. W dalszym jednak ciągu brak było ogólnej instytucji, której celem byłoby ściganie herezji.

Prowadzona w Langwedocji w latach 1209-1229 krucjata przeciw katarom ujawniła brak efektywności inkwizycji biskupiej. Biskupi w większości albo nie mieli żadnych efektów, albo też nadużywali swoich uprawnień. Na soborze Laterańskim IV (1215 rok) oraz na synodach w Narbonne (1227) i w Tuluzie (1229) uregulowano podstawowe założenia procesu inkwizycyjnego. Ustalono między innymi obowiązek utworzenia komisji świadków synodalnych w każdej parafii, zobowiązano władców lennych do ścigania herezji i zakazano władzy świeckiej skazywania za herezję bez uprzedniej decyzji biskupa lub innego upoważnionego duchownego. Najistotniejszą decyzją stało się jednak powierzenie sądownictwa inkwizycyjnego inkwizytorom podległym tylko papieżowi (1232 rok - początek inkwizycji papieskiej). Inkwizytorami tymi byli najczęściej przedstawiciele zakonów żebraczych, dominikanie lub franciszkanie. Wykonywanie wyroków wydanych w procesie inkwizycyjnym powierzono władzy świeckiej.

Funkcjonowanie Inkwizycji od tego momentu zależało przede wszystkim od poprawności stosunków władcy z papieżem. Np. we Francji, ze względu na zgrożenie ze strony herezji katarów i doraźne interesy króla w Langwedocji inkwizycja początkowo działała bardzo sprawnie, by potem zostać praktycznie uzależnioną od osoby króla (proces Zakonu Templariuszy) a potem stracić znaczenie. W Niemczech, gdzie istnienie inkwizycji było sprzeczne z dążeniami cesarstwa, inkwizycja nie odgrywała praktycznie żadnej roli, dopóki władza cesarska była silna. W Hiszpanii, gdzie od 1478 roku władcy posiadali prawo do mianowania inkwizytorów, inkwizycja stała się orężem władzy świeckiej, które posłużyło m.in. do walki z Maurami i Żydami.

W 1542 roku papież Paweł III zreformował inkwizycję, która przybrała odtąd postać Świętego Oficjum (Kongregacja Kardynalska Świętej Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji). Jej zadaniem stała się walka z reformacją. Około XVIII wieku inkwizycja została zlikwidowana w większości państw europejskich. Jako instytucja została oficjalnie zniesiona przez papieża Piusa IX w 1889 roku, tym niemniej część jej funkcji sprawuje do dnia dzisiejszego Kongregacja Doktryny Wiary.